bir: Versiyalar orasidagi farq

7 863 bayt qoʻshildi ,  7 yil oldin
Oʻzbekcha variant yangilandi
(Ruscha tarjima qo`shildi)
(Oʻzbekcha variant yangilandi)
{{-uz-}}
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bir'''
== Aytilishi ==
 
== Etimologiyasi ==
 
== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'' snq. son'' 1 1 raqami va shu raqam bilan ifodalangan eng kichik son, miqdor. {{misol|Bir kam qirq. Oʻndan {{ajrat|bir}}. Biru {{ajrat|bir}} — ikki. Yaxshi otga — {{ajrat|bir}} qamchi, yomon otga — ming qamchi.}} Maqol. n{{misol| Yetti qiz {{ajrat|bir}} onaning bolasiday ahil turishardi.}} S. Zunnunova, Koʻk chiroqlar.
 
:Bir pul'' q.'' pul.{{misol| Mana endi arzimagan koʻngilochar ov deb ekspeditsiyaning {{ajrat|bir}} oylik toat-ibodati {{ajrat|bir}} pul boʻldi.}} M. Mansurov, Yombi.
 
2 Hisob, miqdor, oʻlcham, chama maʼno-larini anglatuvchi soʻzlar bilan kelib, predmetlarning mikdori, oʻlchamini ang-latadi.{{misol| {{ajrat|Bir}}juft. {{ajrat|Bir}} metr. {{ajrat|Bir}}hafta. {{ajrat|Bir}} tanob. {{ajrat|Bir}} yil. {{ajrat|Bir}} minut. {{ajrat|Bir}} oʻram. {{ajrat|Bir}} toʻda. {{ajrat|Bir}} soat. {{ajrat|Bir}} asr. {{ajrat|Bir}} burda. {{ajrat|Bir}} dasta. m {{ajrat|Bir}} oydan beri tutolmaymiz.}} S. Ahmad, Yulduz.{{misol| {{ajrat|Bir}} zum ikkilanib turdi.}} T. Ashurov, Oq ot.{{misol| Qoraboy {{ajrat|bir}} hafta ishga chiqmadi.}} T. Ashurov, Oq ot.{{misol| Unga {{ajrat|bir}} dasta gul uzatib, oʻtib ketdi.}} S. Ahmad, Ufq.{{misol| {{ajrat|Bir}} hafta deganda koʻzini ochdi.}} T. Ashurov, Oq ot.{{misol| Tiniq osmonda {{ajrat|bir}} juft laylak beozor suzadi.}} S. Zunnunova, Koʻk chiroqlar.{{misol| Odam dunyoga {{ajrat|bir}} marta keladi.}} T. Ashurov, Oq ot.
 
3 Baʼzi otlardan oldin kelib, no-aniqlik tushunchasini ifodalaydi va "qandaydir", "allaqanday", "allaqaysi" kabi maʼnolarni bildirib keladi.{{misol| Sizni {{ajrat|bir}} odam soʻrab kelgan edi. v Uning koʻkragini {{ajrat|bir}} nima chuqur ezdi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| Shu chogʻ{{ajrat|bir}} xotin {{ajrat|bir}} boʻlak non olib kirdi.}} Gʻayratiy, Unutilmas kunlar.{{misol| Hido-yatxonni {{ajrat|bir}} narsa chaqqan ekan, shoshilib keldilar-da, eshikni berklab oldilar.}} Hamza. {{misol|Mahvash oʻshanda oʻrtoqlari bilan {{ajrat|bir}} toʻyga borgandi.}} T. Ashurov, Oq ot.{{misol| Yoʻq, hov-liqmangiz, bunda foydali {{ajrat|bir}} sir bor!}} A. Qodiriy, Gʻirvonlik Mallavoy.{{misol| ..oʻq tekkan oyogʻini {{ajrat|bir}} xotin oq doka bilan bogʻlamoqda edi.}} Gʻayratiy, Unutilmas kunlar.
 
:Bir kun 1) quyosh chiqqandan quyosh bot-guncha (12 soat) yoki quyosh chiqqandan ertasi quyosh chiqquncha (24 soat) boʻlgan vaqt.{{misol| Uyni ozoda qilishga rosa {{ajrat|bir}} kun ketdi. Bir kun {{ajrat|bir}} yilni boqadi.}} Maqol; 2) kunlarning birida, allaqaysi kuni.{{misol| {{ajrat|Bir}} kun(i) biz boqqa chiqqan edik.}} yat{{misol| {{ajrat|Bir}} kun ahvolini bilay, deb uyiga telefon qildim.}} Shukrullo, Saylanma. {{misol|{{ajrat|Bir}} kuni Arslon xotini ishdan qaytguncha oʻtin yorib qoʻymoqchi boʻldi.}} S. Zunnunova, Koʻk chiroqlar. Kunlardan bir kun Oʻtgan kunlarning birida.{{misol| Kunlardan {{ajrat|bir}} kun koʻpni koʻrgan, jahon kezgan ogʻaynilarimdan {{ajrat|bir}}i uyimga kelib qoldi.}} Shukrullo, Saylanma.
 
4 Feʼllar oldidan kelib, feʼldan ang-lashiluvchi ish-harakatning bir marta bajarilishi yoki yuz berishini ifodalaydi. {{misol|Odam dunyoga {{ajrat|bir}} keladi. Yetti oʻlchab, {{ajrat|bir}} kes. }}Maqol.{{misol| {{ajrat|Bir}} sinalgan yomonni qayta-qayta sinama.}} Maqol.{{misol| sht Unga mahliyo boʻlib ti-kilib turgan xotinning kipriklari {{ajrat|bir}} silkindi.}} S. Zunnunova, Koʻk chiroqlar.{{misol| -Biz endi seni turli-turli balolarga solamiz, buni {{ajrat|bir}} bil! — deb musht doʻlaydilar.}} A. Qodiriy, Gʻirvonlik Mallavoy.{{misol| Toʻmtoq qoshlari, chaqnagan koʻzlari {{ajrat|bir}} koʻrganni dovdiratib qoʻyardi.}} S. Ahmad, Yulduz.
 
5 Belgi-xususiyat ifodalovchi soʻzlar oldidan kelib, oʻsha soʻz maʼnosining ku-chayishiga xizmat qiladi.{{misol| Oʻgʻli {{ajrat|bir}} yaxshi yigit ekan, {{ajrat|bir}} kelishgan, chiroyliki.. m Boya}}
 
:{{misol|Mahvash {{ajrat|bir}} ajoyib gap aytdi.}} T. Ashurov, Oq ot.{{misol| Shahnoza degan {{ajrat|bir}} qaqajon qiz gazetami yulib olib oʻqidi.}} S. Siyoyev, Yorugʻlik.
 
6 Ajratish, taʼkidlab koʻrsatish uchun xizmat qiladi.{{misol| Hamma rozi boʻldi, {{ajrat|bir}} men rozi boʻlmadim. Bu ishni {{ajrat|bir}} oʻzi bajardi. Uyda {{ajrat|bir}} oʻzim qoldim. Kamtarlik ham {{ajrat|bir}} xislat. }}Maqol. m{{misol| Bu {{ajrat|bir}} ibrat.}} A. Qahhor, Oltin yulduz.{{misol| Vali aka oʻgʻliga {{ajrat|bir}} otagina boʻlib qolmay, uning eng yaqin hamdardi ham edi. M. }}Ismoiliy, Fargʻona t.o.{{misol| Shuni {{ajrat|bir}} bilib qoʻyginki, Xonzoda tirik ekan, yeyenlarga kun yoʻq.}} Hamza, Boy ila xizmatchi.
 
7 Kesim vazifasida kelganda, bir-damlik, umumiylik yoki bir xillik, ux-shashlik maʼnolarini ifodalaydi.{{misol| Ularning hammasi {{ajrat|bir}}. Bizning yo'shimiz {{ajrat|bir}}. Bizning soʻzimiz bilan ishimiz {{ajrat|bir}}. Kemaga tush-ganning joni {{ajrat|bir}}.}} Maqol.
 
:Bari bir'' q.'' bari.{{misol| Bari {{ajrat|bir}} yotib yotolmadi, oʻtiriboʻtirolmadi.}} S. Ahmad, Yulduz.{{misol| -Bari {{ajrat|bir}} yetishmaydi, — deydi Mulla Obid.}} Bir boʻlmoq 1) birlashmoq, bir jon, bir tan boʻlmoq.{{misol| Koʻp ogʻiz {{ajrat|bir}} boʻlsa, {{ajrat|bir}} ogʻiz yengshshr. }}Maqol; 2) bir xil boʻlmoq; oʻzaro muvofiq, moye boʻlmoq.{{misol| Odamning dwiu bshshn tshsh {{ajrat|bir}} boʻlsin.}} Maqol. Bir qilmoq Birlashtirmoq. Gapni bir qilmoq 1) bir marta gapirmoq, bir gapirib, masalani uzil-kesil hal qilmoq; 2) gapni bir yerga qoʻymoq, kelishmoq, bitishmoq.
 
8 Baʼzi otlar bilan qoʻllanganda, "shunday", "shunaqa" soʻzlariga teng kelib, boʻrt-tirish maʼnosini anglatadi.{{misol| {{ajrat|Bir}} imorat qurayki, barchaning ogʻzi ochilib qolsin. {{ajrat|Bir}} oʻynab berayki, hamma qoyil qolsin. n {{ajrat|Bir}} oʻlkaki, tuprogʻida oltin gullaydi.}} H. Olim-jon, Oʻlka.
 
9 Qoʻshma soʻzlar tarkibida kelib, turli xil maʼnolarni ifodalaydi: maye.,{{misol| {{ajrat|bir}} vaqt, {{ajrat|bir}} mahal, {{ajrat|bir}} muncha, {{ajrat|bir}} oz, {{ajrat|bir}} qancha, baʼzi {{ajrat|bir}}, har {{ajrat|bir}}, hech {{ajrat|bir}}, {{ajrat|bir}} asosli, {{ajrat|bir}} jinash. m Abdujash! boynikidagi ziyofatni Mulla Obid {{ajrat|bir}} muncha taajjub ichida oʻtkazdi.}} A. Qodiriy, Obid ketmon.{{misol| {{ajrat|Bir}} ozdan keyin u kiyinib olib, yoʻlga otlandi.}} A. Obidjon, Akang qaragʻay Gulmat.
 
10 Ayiruvchi bogʻlovchi vazifasida kelib, gapning uyushgan boʻlaklarini yoki qoʻshma gap qismlarini bogʻlashga xizmat qiladi.{{misol| Bir unday boʻladi, {{ajrat|bir}} munday boʻladi. Bir kat-taning gapiga kir, {{ajrat|bir}} — kichikning.}} Maqol.
 
{{misol|n Umri {{ajrat|bir}} oqardi, {{ajrat|bir}} qizardi-yu, meni quchoqlab yigʻladi.}} A. Qahhor, Xotinlar.{{misol| Bu gapga chindan ishongan Nilufar taaj-jublanib, {{ajrat|bir}} akasiga, {{ajrat|bir}} mushukka qaradi. }}S. Ahmad, Yulduz.
 
:Bir bor ekan, bir yoʻq ekan Uzbek xalq ertaklariningboshlanish iborasi. Bir boʻlsa ''krsh s.'' Ehtimol; ajab emas.{{misol| Hojiya, {{ajrat|bir}} boʻlsa, doktorga ketdi.}} A. Muxtor, Opa-singillar. Biri ikki boʻlmaydi Roʻzgʻoriga, topgan-tut-ganiga baraka kirmaydi, muhtojlikdan chiq-maydi.{{misol| Kudratli qanotingiz ostida {{ajrat|bir}}im ikki boʻlishini umid qshib keldim.}} Sh. Ra-shidov, Boʻrondan kuchli. Birini olib, biriga uradigan'' salb.'' Ikkalasi bir xil, bir-biridan yaxshi emas, bir-biridan qolishmaydi. Birini ikkiga olmoq Ikki baravar qimmatga olmoq. Bir kun emas bir kun'' ayn.'' birda emas, birda'' q.'' birda. Bir soʻzni ikki qilmoq Kimsaning soʻzini, gapini yerda qoldirmoq, bir aytgandayoq bajarmay, takror aytishga majbur qilmoq.{{misol| Oʻrinboy {{ajrat|bir}} soʻzni ikki qshgmay, xayol surib chiqib ketdi, rais uning ortidan iljayib qoldi.}} Oydin, Oʻzi monand.
 
 
 
=== Sinonimlari ===
 
=== Antonimlari ===
 
{{OʻTIL|БИР}}
== Tarjimalari ==
 
{{uz-adv}}
 
247 746

ta tahrir