Turkcha (tr)

iz

iz

Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

iz

Aytilishi

Etimologiyasi

IZ ’biror narsadan qolgan nishona (botiq joy, kir kabilar)’. Bu yerdan yuk mashinasi oʻtganligi i z i d a n koʻrinib turibdi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ï:z tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, I, 649), oʻsha davrlardayoq ï: unlisining avval choʻziqlik (ДС, 221), keyinroq qattiq-lik belgisi (ДС, 216) yoʻqolgan: ï:z > ïz > iz.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1 Biror narsa sathida (yuzasida) boshqa narsaning tegishi, bosilishi va sh. k. natijasida undan qolgan, uni bil-diruvchi aksi. ◆ Barmoq izi. Oyoq izi. Gʻildi-rak izi. shsh Bu yerda giyoh ham qolmabdi. Fa-sat mol tuyoqlarining tartibsiz izlari koʻrinadi. I. Rahim, „Chin muhabbat“ . Sodiq: Boʻynidan boʻgʻilgan. | ◆ Nodir:] Panja izlari bor. N. Safarov, „Hayot maktabi“ . ◆ Tunda qalin yoqqan qor izlarni berkitishga ulgurgan edi. Gazetadan .

2 Biror narsadan yoki kimsadan qolgan asar, belgi. ◆ Hamma yoqda dahshatli zilzila izlari koʻrinadi: yiqilgan uylar, urilmagan devorlar, vayrona jinkoʻchalar.. M. Ismoi-liy, „Fargʻona t“ . o. ◆ -Samarqandda har qadam-da asrlarning izi bor, — dedi Ahrorov. Oybek, „O“ . v. shabadalar. ◆ Qotillar murdaning shagʻal tagida qolib ketib, umrbod izi yoʻqo-lishini moʻljallagandilar. Gazetadan . ◆ Rahim Saidov surishtirishga qaror qildi.. Balki izi chiqib qolar. Oʻ. Umarbekov, „Yoz yomgʻiri“ .

3 koʻchma Biror narsaning (uni ifoda-lovchi) kichik bir aksi; nishonasi. ◆ Yuzida eski goʻzallikning izlari hali saqlangan qirq yoshli xotin mehribonlik bilan qiziga qara-di. Oybek, „Tanlangan asarlar“ . ◆ ..yuzlarida tabassum izlari koʻrina boshladi-yu, bir zum-da tarqalib ketdi. Oydin, „Hikoyalar“ .

4 Maʼlum yoʻnalishdagi harakat (yurish) tufayli yer sathida qoladigan uzun iz, yoʻl. ◆ U, oʻng tomonga qiyshaygancha ingrab, tepa-likka koʻtarilayotgan mashina izidan odim-lab ketdi. S. Karomatov, „Oltin qum“ . ◆ Soy-lik daryoning bahorgi toshqin vaqtidagi izi boʻlib, "Kichik daryo" nomini olgan, kichik daryo paydo boʻlganda, haligi toʻqay orolga ayla-nar ekan. A. Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ .

5 Bosib oʻtilgan (oʻtilayotgan yoki keli-nadigan) tomon, yoʻl. ◆ Poyezdning qorasi oʻchguncha, moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻ-lab-yigʻlab, izimga qaytdim. S. Siyoyev, „Yorugʻ-lik“ . ◆ Izingda termilib qoldi keksa chol, Koʻzda tavajjuhi, duosi tilda. A. Oripov, „Yil-lar armoni“ . ◆ Koʻzim izingga, qulogʻim tovu-shingga zor boʻlib oʻtiribman. Oybek, „O“ . v. shabadalar.

6 Ish-harakat, faoliyatdagi yoʻl, yoʻna-lish. ◆ Menham sizoʻsha tasvirini qilgan ta-barruk zotlar izidan boryapman. K. Yashin, „Hamza“ . ◆ Bu uyda ikki xotin olish bir rasm boʻlib qolgan ekan. Erim otasi, akasi izidan ketib, ustimga xotin olsa-ya.. Oybek, „Tanlangan asarlar“ .

7 Tramvay, poyezd va sh. k. gʻildiraklari ostiga (yurish uchun) yotqiziladigan maxsus kurilma. ◆ ..bu yigitlar olomonning oldiga tu-shib, temir yoʻlni bosdilar va bir soatda bir necha chaqirim temir yoʻlning iz va shpallarini buzib taishadilar. S. Ayniy, „Qullar“ .

Iz olmoq Izni belgilamoq, topmoq. ◆ Poshsholikda iz oladigan izchilarni shahar-ning toʻrt tarafiga joʻnatdi. "Nurali" . Iz quvmoq 1) izidan (orqasidan) taʼqib qil-moq, iziga tushmoq. ◆ Suvonjon bir qadam ham chetga chiqmasdan, jilgʻaning ogʻzigacha iz quvibbordi. S. Anorboyev, „Oqsoy; 2) topish, aniqlash harakatida boʻlmoq“ . Izga tushmoq 1) oʻz yoʻliga tushmoq (daryo haqida); 2) toʻgʻ-ri, maqbul yoʻl (holat) kasb etmoq, tar-tibga tushmoq (ish, faoliyat haqida). ◆ Sher-bek qidirgan narsasini Toshkentdan topib kelgan, bu yerdagi ishlari izga tushib ketgan bir payt edi. S. Anorboyev, „Oqsoy“ . Izdan chiqmoq 1) yoʻlidan (izidan) chetga chiqmoq. ◆ Tramvay izdan chiqibdi; 2) tartibli yoʻli buzilmoq, „ish, faoliyati yomon tomonga oʻzgarmoq“ . ◆ Mehnat intizomi izdan chiqqan, hamma tarmoqda boshboshdoqlik, egasizlik hukm suryapti. "Mushtum" . ◆ Koʻzboʻyamachilik va xushomadgoʻylik yoʻliga oʻtib olib, qancha rah-barlar izdan chiqmadi, jamiyatga qancha za-rar keltirmadi. E. Yusupov, „Istiqlol yoʻlida“ . Iziga tushmoq 1) ayn. izga tushmoq ◆ Keyin hayot yana oʻz iziga tushib ketadi. O. Yoqubov, „Er boshiga ish tushsa; 2) taʼqib qilmoq, taʼqibida boʻlmoq“ . [◆ Saodat:\ Uying kuygur mirshablar izingga tushib quvladi-mi? Oybek, „Kutlugʻ qon; 3) bir yomon ish qilish yoʻliga tushmoq; payiga tushmoq“ . ◆ [Navoiy:\ Koʻrinib turibdiki, raqiblar izimga tushib, menga chuqur qazimoqdalar. M. Osim, „Ajdodlarimiz qissasi“ . Iziga qaytmoq 1) tezda kelgan yoʻliga (tomoniga, joyiga) qaytmoq. ◆ Borgin-u izingga qayt; 2) asl, „av-valgi holiga oʻtmoq (tushmoq)“ . ◆ Ishlar yana iziga qaytdi.

Sinonimlari

Antonimlari

ИЗ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

iz
1
след, следы; отпечаток; ◆ arava ~i след колёс арбы; ◆ boʻrining ~i след волка; ◆ ilon ~i 1) змеиный след; 2) извилистая лента (напр. реки, дороги); ◆ ~ solmoq (или tushirmoq) провести линию; проложить путь; ◆ ~ qoldirmoq оставлять след, отпечаток; ◆ ~ quvmoq идти по следам, преследовать; ◆ ~ga tushmoq 1) попасть на свой путь, в своё русло (напр., о реке); 2) перен. налаживаться; ◆ ~ga solmoq (или tushirmoq) налаживать, исправлять; ◆ ~iga tushmoq преследовать (кого-л.), гнаться (за кем-л.); следить (за кем-л.); ◆ ~iga qaytmoq вернуться (по своим следам) назад; ◆ borgin-u, ~ingga qayt сходи и тут же возвращайся; ◆ ~dan bormoq идти по следам; ◆ arslon ~idan, yigit soʻzidan qaytmas посл. лев не возвращается по своему следу, джигит не изменяет своему слову; ◆ ~i bitdi (букв. его след кончился) он пропал, погиб; умер; ◆ Pul topmasang, qamalasan, bitar ~ing! (Ойбек, «Зафар ва Заћро») Если не достанешь денег, попадёшь в тюрьму и погибнешь!; ◆ ~ma-~ следом, по пятам; ◆ orqasidan ~ma-~ bormoq идти следом (за кем-л.);
2 колея; линия; рельсы; ◆ ~dan chiqmoq 1) сойти с рельс; 2) выбиться из колеи; испортиться, выйти из строя;
3 русло; ◆ daryoni yangi ~ga solmoq отвести реку в новое русло;
4 перен. русло, колея; ◆ Men xohlar edim-ki, bu tarqoq harakat bir ~ga tushsa (А. Ќаћћор, «Сароб») Мне хотелось бы, чтобы эти разрозненные действия слились в одно (общее) русло.

Turkcha (tr)

iz

iz